Оксидатив стресс арасында дисбаланс булганда барлыкка киләирекле радикаллар(реактив кислород төрләре яки ROS) һәм организмның алар китергән зыянны нейтральләштерү яки төзәтү сәләте. Ирекле радикаллар - күзәнәкләргә, аксымнарга һәм ДНКга зыян китерә торган, картаюга, хроник авыруларга һәм ялкынсынуга китерә торган югары реактив молекулалар.
Оксидлашу стрессын ачыклау һәрвакыт җиңел түгел, чөнки ул әкренләп үсә һәм төрле симптомнар белән күренергә мөмкин. Шулай да, оксидлашу стрессы белән көрәшү-көрәшмәвегезне ачыкларга ярдәм итә торган кайбер билгеләр һәм симптомнар, шулай ук махсус тестлар бар.
Оксидлашу стрессының билгеләре һәм симптомнары
- Ару яки түбән энергия:
- Оксидатив стресс митохондрияләргә (күзәнәкләрнең энергия чыганаклары) зыян китерергә мөмкин, бу хроник аруга яки җитәрлек ял итүгә карамастан, хәлсезлеккә китерергә мөмкин.
- Вакытыннан алда картаю:
- Оксидлашу стрессы арту картаю процессын тизләтергә мөмкин, нәтиҗәдә, коллаген һәм эластин җепселләренең таркалуы аркасында җыерчыклар, тире салбырауы, вак сызыклар һәм яшь таплары барлыкка килә.
- Хроник ялкынсыну:
- Оксидатив стресс ялкынсыну белән тыгыз бәйләнгән. Әгәр дә сездә мондый авырулар булсаартрит, ялкынсынулы эчәк авыруы, якитире авырулары(мәсәлән, экзема, псориаз), оксидатив стресс сәбәпче булырга мөмкин.
- Иммун системасының зәгыйфьләнүе:
- Оксидатив стресс иммун системасын какшата, инфекцияләргә, авыруларга һәм аутоиммун авыруларга бирешүчәнрәк итә.
- Хәтер яки когнитив кимү:
- Ирекле радикаллар ми күзәнәкләренә һәм нейроннарына зыян китерергә мөмкин, бу хәтер югалуына, игътибарны туплауда кыенлыкларга, ми томанлануына яки башка когнитив бозылуларга китерә. Мәсәлән,Альцгеймер авыруыһәмПаркинсон авыруыоксидлашу зыяны белән бәйле.
- Мускул көчсезлеге яки буын авыртуы:
- Оксидатив стресс түбәндәгеләргә өлеш кертәмускул арыганлыгыһәмбуын авыртуы, еш кына ялкынсынуны һәм тукымаларның җимерелүен стимуллаштыра. Күнегүләрдән соң сез авырту сизәргә яки ачык сәбәбе булмаган даими авырту кичерергә мөмкин.
- Тире проблемалары:
- Оксидатив стресс кебек хәлләрне көчәйтергә мөмкинбетчә, розацеа, якиэкзематире күзәнәкләренә китергән ялкынсыну һәм зыян аркасында.
- Яраларның начар төзәлүе:
- Оксидлашу стрессы булганда, организмның үзен-үзе төзәтү сәләте әкренәя, бу яраларның төзәлүен тоткарлый яки хроник җәрәхәтләргә китерә.
- Ашкайнату проблемалары:
- Эчәк тышчасы күзәнәкләренә ирекле радикаль зыян китерү кебек проблемаларга китерергә мөмкингастрит, эчәк агып торган, ярсыган эчәк синдромы (IBS), якиашкайнату авыртуы.
- Сулыш алу проблемалары:
- Оксидатив стресс үпкә авыруларына китерергә мөмкин, мәсәләнастма, хроник обструктив үпкә авыруы (ӨОӨА), һәмхроник синус инфекцияләре.
- Хроник авырулар куркынычының артуы:
- Оксидатив стресс төрле хроник авырулар белән бәйле, мәсәлән,йөрәк авыруы, диабет, яман шеш, нейродегенератив авырулар, һәминсульт.
Оксидлашу стрессының сәбәпләре
- Әйләнә-тирә мохит токсиннарыПычрану, тәмәке төтене, химик матдәләр һәм токсиннар - болар барысы да оксидлашу стрессын арттырырга мөмкин.
- Туклану факторларыШикәргә бай диеталар, эшкәртелгән ризыклар, зарарлы майлар яки антиоксидантлар аз булу оксидлашу зыянына китерергә мөмкин.
- Хроник стрессФизик, эмоциональ яки психологик стресс ирекле радикаллар җитештерүне арттырырга һәм антиоксидантлар дәрәҗәсен киметергә мөмкин.
- Физик активлык җитмәүУтырык яшәү рәвеше оксидлашу стрессына һәм метаболик бозылуларга китерергә мөмкин.
- Артык күп алкоголь куллану: Күп күләмдә алкоголь куллану организмда ирекле радикаллар барлыкка китерергә һәм антиоксидантларны киметергә мөмкин.
- Артык күнегүләр яки артык күнегүләрФизик күнегүләр, гомумән алганда, файдалы булса да, җитәрлек дәрәҗәдә тернәкләнмичә интенсив яки артык көчәнеш оксидатив стрессны арттырырга мөмкин.
Оксидатив стрессны ничек расларга:
Әгәр дә сездә оксидатив стресс бар дип шикләнсәгез, моны раслауның берничә ысулы бар:
1. Кан анализлары һәм биомаркерлар
Кайбер махсуслаштырылган тестлар организмдагы оксидлашу стрессы яки ирекле радикаллар зыяны дәрәҗәсен үлчи ала. Бу тестлар түбәндәгеләрне үз эченә ала:
- F2-изопростаннарЛипид пероксидациясе маркеры (организмдагы майларга зыян), ул еш кына оксидлашу стрессы вакытында арта.
- Оксидлашкан LDLОксидлаштырылган түбән тыгызлыктагы липопротеин (LDL) холестерин дәрәҗәсенең югары булуы оксидатив стресс һәм йөрәк-кан тамырлары авырулары белән бәйле.
- Супероксид дисмутаза (SOD)Бу - ирекле радикалларны нейтральләштерергә ярдәм итүче фермент. SOD дәрәҗәсе түбән булу оксидлашу стрессындагы дисбалансны күрсәтергә мөмкин.
- ГлутатионГлутатион - организмда көчле антиоксидант, һәм аның түбән дәрәҗәсе оксидатив стресс билгесе булырга мөмкин.
- Гомуми антиоксидант сыйдырышлыгы (TAC)Организмдагы антиоксидантларның гомуми дәрәҗәсен үлчи. Түбән дәрәҗәләр оксидлашу зыяны белән нәтиҗәле көрәшә алмауны күрсәтергә мөмкин.
2. Рәсем ясау һәм диагностика кораллары:
Оксидлашу стрессын диагностикалау өчен гадәти булмаса да, кайбер визуализация ысуллары (мәсәлән,МРТми сәламәтлеге өчен якиУЗИартерияләр өчен) оксидатив стресс аркасында килеп чыккан физик зыянны, мәсәлән, тукымаларның ялкынсынуын яки зыянын ачыкларга мөмкин.
3. Туклану һәм яшәү рәвешен бәяләү:
- Әгәр дә сездәюгары шикәрле диета, хроник стресс, якикүнегүләр җитмәү, оксидлашу стрессы борчу тудырырга мөмкин икәнен исәпкә алырга кирәк. Яшәү рәвешен үзгәртү яки өстәмә туклану турында медицина хезмәткәре белән киңәшләшү ярдәм итәргә мөмкин.
- A туклыклы матдәләр җитмәү, аеручаантиоксидантлар(мәсәлән, C, E, A витаминнары һәм селен), диетаны төзәтү кирәклеген күрсәтергә мөмкин.
4. Симптомнар көндәлеге:
Ару, буын авыртуы, когнитив проблемалар, тире проблемалары яки ашкайнату өлкәсендәге уңайсызлык кебек даими симптомнарны күзәтеп торыгыз, бигрәк тә алар кабатланса яки начарланса. Бу билге бирә ала, ләкин ахыр чиктә сәламәтлек саклау белгеченә төгәл диагноз кую өчен тестлар үткәрергә кирәк булачак.
Оксидатив стресстан шикләнсәгез, нәрсә эшләргә
- Сәламәтлек саклау хезмәткәре белән киңәшләшегезӘгәр дә сез оксидатив стресс сәламәтлегегезгә тәэсир итә дип уйлыйсыз икән, симптомнарыгызны бәяли, тиешле тестлар билгели һәм дәвалау ысулларын яки яшәү рәвешен үзгәртүне тәкъдим итә алырлык табибка күренү мөһим.
- Антиоксидантларга бай диетаРационыгызга күбрәк җиләк-җимеш, яшелчә, чикләвек һәм орлыклар кертегез, чөнки аларда оксидатив стресс белән көрәшергә ярдәм итүче антиоксидантлар күп.
- Даими рәвештә күнегүләр ясагызУртача, даими күнегүләр кан әйләнешен яхшыртырга, ялкынсынуны киметергә һәм антиоксидантлар дәрәҗәсен арттырырга ярдәм итә.
- Стресс белән идарә итүЭмоциональ яки психологик стресс аркасында килеп чыккан оксидлашу стрессын киметү өчен, медитация, йога, тирән сулыш алу яки игътибарлылык кебек релаксация техникаларын кулланыгыз.
- Токсиннардан сакланыгызОксидлашу зыянын киметү өчен әйләнә-тирә мохитне пычратучы матдәләр, тәмәке төтене һәм артык алкоголь куллануны чикләгез.
Йомгаклау:
Оксидатив стресс төрле симптомнар аша күренә ала, шул исәптән арыганлык, вакытыннан алда картаю, буыннар авыртуы, тире проблемалары һәм когнитив кимү. Диагноз кую өчен симптомнар гына җитмәсә дә, махсус биомаркерлар һәм тестлар оксидатив стрессның булуын расларга ярдәм итә ала. Әгәр дә сездә оксидатив стрессның берничә билгесе күзәтелә икән, төп сәбәпләрне ачыклау һәм яшәү рәвешен үзгәртү, туклануны көйләү яки өстәмәләр ярдәмендә йогынтысын киметү өчен медицина хезмәткәре белән киңәшләшү мөһим.